“Kasjonauci na tropie” – Technikum nr 5 dla Młodzieży Słabo Słyszącej i Niesłyszącej w Kaliszu

W realizowanym przez naszą grupę temacie istotne było myślenie historyczne, umiejętność wyszukiwania   i analizowania materiałów, oraz wnikliwa obserwacja otoczenia, którego wyznacznikami są: czas, przestrzeń oraz zmienność i ciągłość. Zwracaliśmy uwagę na szczegół i możliwość jego wyeksponowania. Przyjęliśmy nazwę „Kalisjonauci na tropie”, jest to luźne zlepienie wyrazów: Kalisz, pasjonaci i astronauci, naszą misją było poszukiwanie śladów i zmian w otoczeniu. Jak zmieniało się ścisłe centrum Kalisza, otoczone niegdyś murami obronnymi i stanowiące pierwotne granice miasta. Co się zmieniło, co pozostało, a czego już nie ma. Jak zmieniło się śródmieście i jego funkcje na przestrzeni wieków? Jaka była historia najstarszych kaliskich ulic, które tak często przemierzane przez mieszkańców, są dla nich zagadką. Przeszukaliśmy dostępne źródła i odwiedziliśmy opisane miejsca z aparatem fotograficznym. Na wstępie przedstawimy Wam wersję w języku migowym legendy o powstaniu tego miasta. Dla nas to też było odkrywanie i poszukiwanie tajemnic i informacji. Nie jesteśmy mieszkańcami tego miasta. Jego historia i losy pojawiały się przed naszymi oczami stopniowo. Śródmieście odwiedzaliśmy na spacerach, ale jak wyglądało kiedyś, jakie zniszczenia spotkały je w czasie I wojny, to dopiero mogliśmy poznać w drodze projektu. 

Jesteśmy uczniami trzeciej klasy technikum. Stworzyliśmy grupę poszukiwaczy i fotografów, razem pracowaliśmy nad opracowaniem zdjęć, materiałów i informacji. Razem opracowywaliśmy legendę. Pozwoliło to nam poznać swoje mocne strony i docenić współpracę. Codzienne obrazy nabrały dla nas nowej, ciekawszej wizji. Przedstawiamy rys Kalisza od czasów jego lokacji, przez historyczne zawieje do dzisiaj, trzymając się jego pierwotnych granic.

Lokacja miasta

Terminem “lokacja miasta” określone jest zreorganizowanie i wybudowanie nowego ośrodka osadniczego (…) Czas przeprowadzenia lokacji Nowego miasta w Kaliszu poprzez założenie nowej jednostki osadniczej nie został dokładnie ustalony, ponieważ dokument bezpośrednio z nią związany nie zachował się. Znane jest jedynie wznowienie tego dokumentu, wystawione dla wójta kaliskiego Henryka w dniu 11 czerwca 1282 roku przez księcia wielkopolskiego, a późniejszego króla polskiego – Przemysława II. W dokumencie tym zatwierdzony został pierwotny przywilej lokacji miasta Kalisza na prawie średzkim, wydany przez Bolesława Pobożnego przypuszczalnie w roku 1257.

(…) W Wielkopolsce Kalisz był przypuszczalnie pierwszym ośrodkiem miejskim lokowanym na tym prawie. Warto tu także dodać, że lokacja Kalisza nastąpiła mniej więcej w tym samym czasie co i lokacje szeregu innych, ważnych miast ówczesnej Polski – np. Gniezno 1238 r., Wrocław 1241 r., Poznań 1253 r., Kraków 1257r. Zgodnie z zasadami wprowadzonego prawa miejskiego na czele Kalisza i tworzącej się gminy miejskiej stanął wójt. W wyniku licznych przywilejów nadanych mu przez księcia, był też zwykle najbogatszym mieszkańcem Kalisza.

Do organizowania miasta lokacyjnego przystąpiono w Kaliszu w rejonie grodu założonego przez Henryka Brodatego. Miasto umieszczone zostało na piaszczystej wyspie, otoczonej ramionami rzeki Prosny. Obiegały je dwie, symetryczne do siebie, łukowate ulice zbiegające się przy przeprawach – mostach na Prośnie. Nadawały one lokacyjnemu Kaliszowi owalny kształt i wyznaczały jego obszar o powierzchni 18 hektarów. W środku miasta założono prostokątny rynek, z którego krótszych boków wyprowadzono po dwie ulice, a z dłuższych – po trzy. Wkrótce po lokacji miasto otoczone zostało obronnym wałem drewniano-ziemnym, który w późniejszych latach stopniowo zastępowano murem ceglanym.

W nowo założonym mieście podstawowym materiałem użytym do wzniesienia budynków mieszkalnych i gospodarczych było drewno. Obiektami murowanymi w Kaliszu w II połowie XIII wieku były tylko dwa kościoły: parafialny p.w. św. Mikołaja oraz kościół p.w. św. Stanisława, zbudowany dla franciszkanów sprowadzonych do Kalisza około roku 1257 przez Bolesława Pobożnego i jego żonę Jolantę.

Średniowiecze

W 1308 r. Krzyżacy zajęli Gdańsk, a w następnym roku pozostałe tereny Pomorza Gdańskiego. Zagarnięcie przez zakon należącego do Polski Pomorza, rozpoczęło wieloletni konflikt polsko-krzyżacki. Pierwsze próby odzyskania zagrabionych ziem podjął Władysław Łokietek, rozpoczynając wojnę z Krzyżakami. Plany działań zbrojnych Zakonu Krzyżackiego ustalone zostały wspólnie z królem czeskim Janem Luksemburskim, który miał wspomagać Krzyżaków w rozbiciu państwa polskiego. Zgodnie z tymi planami na miejsce połączenia się wojsk czesko-krzyżackich wyznaczono Kalisz, skąd obie sojusznicze armie miały uderzyć na Małopolskę i opanować całe terytorium Polski. Przez dwa dni Krzyżacy oblegali Kalisz oraz niszczyli i rabowali pobliskie osiedla. Miasta nie udało im się jednak zdobyć z powodu dzielnej obrony jego mieszkańców i wylewu Prosny. W ramach podjętych prób pokojowego uregulowania konfliktu z Krzyżakami doszło do kilku procesów politycznych między Królestwem Polskim a Zakonem Krzyżackim. Toczącym się procesom często patronował papież, a funkcję sędziów pełnili wyznaczeni przez niego urzędnicy. Jednak żaden z ogłoszonych wyroków nie zadowalał obu zainteresowanych stron.(…)

(…) Przedłużający się spór, ostatecznie zakończył się w lipcu 1343 roku zawarciem ugody polsko-krzyżackiej, zwanej pokojem kaliskim.
Dokumenty zawieranego pokoju przygotowane zostały przez Polskę i Zakon Krzyżacki w różnych miejscowościach. W celu sporządzenia przez stronę polską dokumentów tego traktatu pokojowego Kazimierz Wielki zwołał do Kalisza, na początku lipca 1343 roku zjazd możnowładztwa, duchowieństwa i przedstawicieli najważniejszych miast polskich. Na zjeździe tym obecny był także król Kazimierz ze swoim dworem. (…)

Kazimierz Wielki – ostatni król Polski z dynastii Piastów położył wielkie zasługi dla wszechstronnego rozwoju miasta Kalisza.(…) Za czasów tego króla – około roku 1361 – zakończono wznoszenie ceglanego muru obronnego okalającego Kalisz. Kazimierz Wielki był także – o czym informuje nas kronika Jana Długosza – twórcą kaliskiego zamku, wzniesionego w rejonie dzisiejszego Liceum im. A. Asnyka. Zamek ten był siedzibą wojewody oraz wielu innych urzędników czuwających nad właściwym funkcjonowaniem województwa kaliskiego. W ramach prowadzonej wówczas rozbudowy Kalisza, w mieście powstało także wiele różnych budynków mieszkalnych i gospodarczych.(…)

W późniejszych latach, czasach panowania w Polsce dynastii Jagiellonów, Kalisz należał do miast rozwijających się intensywnie.

Kalisz w okresie “Potopu Szwedzkiego”

Wojny między Polską i Szwecją rozpoczęły się w roku 1601. Ich przyczyną był konflikt o Inflanty leżące nad rzeką Dźwiną i Zatoką Ryską
Pierwsze wiadomości o nadchodzącej wojnie dotarły do Kalisza wraz z uchwałami sejmu i sejmiku ziemskiego średzkiego. W myśl tych postanowień Kalisz wyznaczony został na miejsce zborne formujących się oddziałów piechoty wybranieckiej składającej się z żołnierzy dostarczonych przez poszczególne wsie i miasta ówczesnego powiatu kaliskiego. (…)
W Kaliszu na wieść o zajęciu Poznania przez Szwedów zapanował nastrój paniki. Wielu zamożnych mieszkańców wraz z najcenniejszym dobytkiem opuściło miasto i udało się na Śląsk, gdzie schronił się także ówczesny król Polski Jan Kazimierz.
W dniu 3 sierpnia 1655 roku dotarły pod Kalisz pierwsze oddziały szwedzkie, które zajęły znajdujące się na Przedmieściu Wrocławskim zabudowania klasztoru reformatów. (…)Kalisz znalazł się w rękach Szwedów. (…)Jednak bardziej dotkliwe dla mieszkańców było panoszenie się żołnierzy szwedzkich w mieście, grabienie domów, sklepów i warsztatów rzemieślniczych, a także profanowanie klasztorów i kościołów. Miasto to stanowiło dla Szwedów pewnego rodzaju bazę wypadową.

(…) W nocy z 10 na 11 sierpnia1656 roku w mieście wybuchł groźny pożar trwający kilka dni. Brakowało wody i ludzi, zdziesiątkowanych panującą wówczas epidemią, do gaszenia ognia. Spłonęło wtedy prawie całe miasto – płomieniom oparły się tylko budynki murowane: kościoły, kolegium jezuitów, budy rzeźnickie i kramy kupieckie na Rynku, łaźnie, piekarnia, jedna strona rynku z umieszczoną tam bursą Karnkowskiego, ratusz oraz kilka domów św. Stanisława i przy Bramie Wrocławskiej. (…) Kapitulacja załogi szwedzkiej nastąpiła dopiero w listopadzie. 
Przebywający w Kaliszu około 20 lutego 1657 roku król Polski Jan Kazimierz po naocznym przekonaniu się jakie straszne zniszczenia i klęski ściągnął na to miasto “potop szwedzki”, wydał specjalny uniwersał, wpisany do kaliskich ksiąg miejskich, w którym wyliczając krzywdy obywateli uwolnił miasto oraz wsie miejskie od wszelkich ciężarów i zakazał zatrzymywania się w nim przechodzących w pobliżu oddziałów wojskowych. Odbudowa Kalisza przebiegała powoli i trwała wiele lat, a miasto nigdy już nie odzyskało swej dawnej świetności.

Zabudowa osiemnastowiecznego Kalisza

Pojawiający się na początku XVII wieku i stale narastający kryzys w dotychczasowym pomyślnym rozwoju Kalisza, spowodowany był niekorzystną sytuacją społeczno-gospodarczą całej ówczesnej Rzeczpospolitej. Upadek Kalisza przyspieszyły jeszcze epidemie doprowadzając do prawie całkowitego zastoju rzemiosła i handlu. Liczba ludności Kalisza spadła w sposób drastyczny i w roku 1712 wynosić miała według niektórych źródeł – tylko 78 mieszkańców.

Jednak dla przybysza patrzącego z zewnątrz, miasto w dalszym ciągu prezentowało się jeszcze dość okazale. (…) Kalisz był miastem warownym, otoczonym ceglanym murem obronnym, którego wysokość wahała się w granicach 6-10 metrów, mur ten był w znacznym stopniu zniszczony, a spośród 13 baszt umieszczonych na jego obwodzie – wie]e nie posiadało już dachów. Do miasta prowadziły dwie bramy główne: jedna od południa – zwana Bramą Wrocławską, druga zwana Toruńską – od północy. Kaliskie umocnienia obronne (bramy, większość murów i baszty – za wyjątkiem “Dorotki”) rozebrane zostały ostatecznie do roku 1806.

W gorszym stanie niż zabudowania sakralne, znajdował się główny gmach reprezentacyjny Kalisza – ratusz miejski, na przełomie XVIII/XIX w. – został całkowicie rozebrany.(…) Istniejące w osiemnastowiecznym Kaliszu budynki mieszkalne w przeważającej mierze były drewniane. Wymagały one częstych napraw, a nawet i kapitalnych remontów. W większości budynki te były jedno- lub dwuizbowe z niewielką kuchnią i sienią umieszczoną przy wejściu.
Miastu próbującemu dźwignąć się z upadku znaczne szkody czyniły także klęski żywiołowe huragany oraz powodzie. 
Dalszego dzieła zniszczenia miasta dokonały działania wojenne jakie toczyły się w czasie konfederacji barskiej w latach 1769-1770, zawiązanej przez magnatów i skierowanej przeciw próbom wprowadzenia w Polsce reform ustroju.

Od roku 1776 rozpoczęła się intensywna odbudowa miasta. Kierowała nią – w latach 1776-1788 – kaliska Komisja Dobrego Porządku, która wprawdzie złożona z osób stanu szlacheckiego, a nie mieszczańskiego, rozwinęła bardzo korzystną dla miasta działalność. Komisja ta dokonała szczegółowego opisu zabudowy Kalisza i na jej zlecenie wykonano w r. 1785 pierwszy plan miasta. Niebawem spadły kolejne klęski, które gwałtownie przerwały rozpoczęte dzieło naprawy – wielki pożar z roku 1792 oraz zajęcie Kalisza przez Prusaków.

Wielki pożar Kalisza w roku 1792

Kalisz w czasie kilkuset lat swego istnienia często nawiedzany był przez różne klęski żywiołowe: powodzie, wichury, epidemie i pożary. Miasto do XVIII wieku posiadało w większości drewnianą zabudowę i w związku z tym wybuchające pożary powodowały w nim olbrzymie zniszczenia. Największy pożar miasta miał jednak miejsce w roku 1792.(…) Od płomieni uchroniły się kościoły i zabudowania klasztorne tylko dzięki temu, że były murowane i stały w pewnej odległości od budynków mieszkalnych. Spalił się jednak klasztor franciszkanów. Klęskę tego pożaru dopełnił straszny huragan, który przeszedł nad miastem 14 grudnia tegoż 1792 roku.

W okresie istnienia Królestwa Polskiego Kalisz przeżywał czasy intensywnej rozbudowy, w tych też latach powstały liczne obiekty architektoniczne. (…) W okresie pruskim nastąpiło wyraźne ożywienie działalności budowlanej. Wiązało się to nie tylko z koniecznością odbudowy miasta po wielkim pożarze z 1792 roku ale także – i to przede wszystkim – koniecznością zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych sprowadzonych do Kalisza urzędników pruskich. Wśród najważniejszych przedsięwzięć podjętych wówczas w zakresie rozbudowy przestrzennej miasta, mienić należy prowadzenie nowoczesnego budownictwa mieszkalnego oraz systemu planowania przestrzennego opartego o wzory zachodnio-europejskie. (…) Rozebrano (około 1803 roku) stary, zniszczony zamek kaliski.

Zapoczątkowany przez Prusaków program rozwoju przestrzennego miasta rozwinął się na wielką skalę dopiero w czasach Królestwa Polskiego. Wtedy to powstał szereg nowych budynków wzniesionych w stylu klasycystycznym. Wzniesiono Most Kamienny i potężny gmach siedziby Komisji Wojewódzkiej (dzisiejszy Urząd Wojewódzki).

Regres gospodarczy i administracyjny jakiego zaznało miasto po upadku powstania listopadowego zahamował także na pewien czas rozwijający się ruch budowlany.  Ponowne ożywienie budowlane nastąpiło w Kaliszu w latach siedemdziesiątych, gdy miasto odzyskało utraconą pozycję miasta gubernialnego. W latach 1880- 1890 wzniesiono nowy budynek ratusza miejskiego, a w latach 1897 -1900 gmach teatru, postawiony na miejscu poprzedniego, spalonego w roku 1858. Poza wymienionymi powyżej gmachami reprezentacyjnymi Kalisza, w XIX wieku powstało w mieście wiele nowych murowanych budynków mieszkalnych, które prawie w całości wyparły obiekty drewniane, tak, że w roku 1912 na ogólną liczbę 1400 domów mieszkalnych tylko 100 było drewnianych.

Plany miasta w różnych okresach historycznych