„Kasjonauci na tropie” – Technikum nr 5 dla Młodzieży Słabo Słyszącej i Niesłyszącej w Kaliszu

Grupa uczniowska "Kasjonauci"
Grupa uczniowska „Kasjonauci”
Uczniowie trzeciej klasy technikum:
Igor Chmielewski, Wiktoria Gębicka, Patryk Kucharski, Sandra Mikołajczyk, Maksymilian Pierzchlewski, Sebastian Reszczyński, Emilian Stasiukiewicz, Patryk Zawadzki
Opiekunowie: Joanna Sypniewska, Bartłomiej Sobieszczański

W realizowanym przez naszą grupę temacie istotne było myślenie historyczne, umiejętność wyszukiwania   i analizowania materiałów, oraz wnikliwa obserwacja otoczenia, którego wyznacznikami są: czas, przestrzeń oraz zmienność i ciągłość. Zwracaliśmy uwagę na szczegół i możliwość jego wyeksponowania. Przyjęliśmy nazwę „Kalisjonauci na tropie”, jest to luźne zlepienie wyrazów: Kalisz, pasjonaci i astronauci, naszą misją było poszukiwanie śladów i zmian w otoczeniu. Jak zmieniało się ścisłe centrum Kalisza, otoczone niegdyś murami obronnymi i stanowiące pierwotne granice miasta. Co się zmieniło, co pozostało, a czego już nie ma. Jak zmieniło się śródmieście i jego funkcje na przestrzeni wieków? Jaka była historia najstarszych kaliskich ulic, które tak często przemierzane przez mieszkańców, są dla nich zagadką. Przeszukaliśmy dostępne źródła i odwiedziliśmy opisane miejsca z aparatem fotograficznym. Na wstępie przedstawimy Wam wersję w języku migowym legendy o powstaniu tego miasta. Dla nas to też było odkrywanie i poszukiwanie tajemnic i informacji. Nie jesteśmy mieszkańcami tego miasta. Jego historia i losy pojawiały się przed naszymi oczami stopniowo. Śródmieście odwiedzaliśmy na spacerach, ale jak wyglądało kiedyś, jakie zniszczenia spotkały je w czasie I wojny, to dopiero mogliśmy poznać w drodze projektu. 

Jesteśmy uczniami trzeciej klasy technikum. Stworzyliśmy grupę poszukiwaczy i fotografów, razem pracowaliśmy nad opracowaniem zdjęć, materiałów i informacji. Razem opracowywaliśmy legendę. Pozwoliło to nam poznać swoje mocne strony i docenić współpracę. Codzienne obrazy nabrały dla nas nowej, ciekawszej wizji. Przedstawiamy rys Kalisza od czasów jego lokacji, przez historyczne zawieje do dzisiaj, trzymając się jego pierwotnych granic.

Lokacja miasta

Terminem „lokacja miasta” określone jest zreorganizowanie i wybudowanie nowego ośrodka osadniczego (…) Czas przeprowadzenia lokacji Nowego miasta w Kaliszu poprzez założenie nowej jednostki osadniczej nie został dokładnie ustalony, ponieważ dokument bezpośrednio z nią związany nie zachował się. Znane jest jedynie wznowienie tego dokumentu, wystawione dla wójta kaliskiego Henryka w dniu 11 czerwca 1282 roku przez księcia wielkopolskiego, a późniejszego króla polskiego – Przemysława II. W dokumencie tym zatwierdzony został pierwotny przywilej lokacji miasta Kalisza na prawie średzkim, wydany przez Bolesława Pobożnego przypuszczalnie w roku 1257.

(…) W Wielkopolsce Kalisz był przypuszczalnie pierwszym ośrodkiem miejskim lokowanym na tym prawie. Warto tu także dodać, że lokacja Kalisza nastąpiła mniej więcej w tym samym czasie co i lokacje szeregu innych, ważnych miast ówczesnej Polski – np. Gniezno 1238 r., Wrocław 1241 r., Poznań 1253 r., Kraków 1257r. Zgodnie z zasadami wprowadzonego prawa miejskiego na czele Kalisza i tworzącej się gminy miejskiej stanął wójt. W wyniku licznych przywilejów nadanych mu przez księcia, był też zwykle najbogatszym mieszkańcem Kalisza.

Dokumenty lokacyjne miasta

Do organizowania miasta lokacyjnego przystąpiono w Kaliszu w rejonie grodu założonego przez Henryka Brodatego. Miasto umieszczone zostało na piaszczystej wyspie, otoczonej ramionami rzeki Prosny. Obiegały je dwie, symetryczne do siebie, łukowate ulice zbiegające się przy przeprawach – mostach na Prośnie. Nadawały one lokacyjnemu Kaliszowi owalny kształt i wyznaczały jego obszar o powierzchni 18 hektarów. W środku miasta założono prostokątny rynek, z którego krótszych boków wyprowadzono po dwie ulice, a z dłuższych – po trzy. Wkrótce po lokacji miasto otoczone zostało obronnym wałem drewniano-ziemnym, który w późniejszych latach stopniowo zastępowano murem ceglanym.

W nowo założonym mieście podstawowym materiałem użytym do wzniesienia budynków mieszkalnych i gospodarczych było drewno. Obiektami murowanymi w Kaliszu w II połowie XIII wieku były tylko dwa kościoły: parafialny p.w. św. Mikołaja oraz kościół p.w. św. Stanisława, zbudowany dla franciszkanów sprowadzonych do Kalisza około roku 1257 przez Bolesława Pobożnego i jego żonę Jolantę.

Średniowiecze

slajd9.jpgW 1308 r. Krzyżacy zajęli Gdańsk, a w następnym roku pozostałe tereny Pomorza Gdańskiego. Zagarnięcie przez zakon należącego do Polski Pomorza, rozpoczęło wieloletni konflikt polsko-krzyżacki. Pierwsze próby odzyskania zagrabionych ziem podjął Władysław Łokietek, rozpoczynając wojnę z Krzyżakami. Plany działań zbrojnych Zakonu Krzyżackiego ustalone zostały wspólnie z królem czeskim Janem Luksemburskim, który miał wspomagać Krzyżaków w rozbiciu państwa polskiego. Zgodnie z tymi planami na miejsce połączenia się wojsk czesko-krzyżackich wyznaczono Kalisz, skąd obie sojusznicze armie miały uderzyć na Małopolskę i opanować całe terytorium Polski. Przez dwa dni Krzyżacy oblegali Kalisz oraz niszczyli i rabowali pobliskie osiedla. Miasta nie udało im się jednak zdobyć z powodu dzielnej obrony jego mieszkańców i wylewu Prosny. W ramach podjętych prób pokojowego uregulowania konfliktu z Krzyżakami doszło do kilku procesów politycznych między Królestwem Polskim a Zakonem Krzyżackim. Toczącym się procesom często patronował papież, a funkcję sędziów pełnili wyznaczeni przez niego urzędnicy. Jednak żaden z ogłoszonych wyroków nie zadowalał obu zainteresowanych stron.(…)

(…) Przedłużający się spór, ostatecznie zakończył się w lipcu 1343 roku zawarciem ugody polsko-krzyżackiej, zwanej pokojem kaliskim.
Dokumenty zawieranego pokoju przygotowane zostały przez Polskę i Zakon Krzyżacki w różnych miejscowościach. W celu sporządzenia przez stronę polską dokumentów tego traktatu pokojowego Kazimierz Wielki zwołał do Kalisza, na początku lipca 1343 roku zjazd możnowładztwa, duchowieństwa i przedstawicieli najważniejszych miast polskich. Na zjeździe tym obecny był także król Kazimierz ze swoim dworem. (…)

Kazimierz Wielki – ostatni król Polski z dynastii Piastów położył wielkie zasługi dla wszechstronnego rozwoju miasta Kalisza.(…) Za czasów tego króla – około roku 1361 – zakończono wznoszenie ceglanego muru obronnego okalającego Kalisz. Kazimierz Wielki był także – o czym informuje nas kronika Jana Długosza – twórcą kaliskiego zamku, wzniesionego w rejonie dzisiejszego Liceum im. A. Asnyka. Zamek ten był siedzibą wojewody oraz wielu innych urzędników czuwających nad właściwym funkcjonowaniem województwa kaliskiego. W ramach prowadzonej wówczas rozbudowy Kalisza, w mieście powstało także wiele różnych budynków mieszkalnych i gospodarczych.(…)

W późniejszych latach, czasach panowania w Polsce dynastii Jagiellonów, Kalisz należał do miast rozwijających się intensywnie.

Kalisz w okresie „Potopu Szwedzkiego”

slajd11.jpgWojny między Polską i Szwecją rozpoczęły się w roku 1601. Ich przyczyną był konflikt o Inflanty leżące nad rzeką Dźwiną i Zatoką Ryską
Pierwsze wiadomości o nadchodzącej wojnie dotarły do Kalisza wraz z uchwałami sejmu i sejmiku ziemskiego średzkiego. W myśl tych postanowień Kalisz wyznaczony został na miejsce zborne formujących się oddziałów piechoty wybranieckiej składającej się z żołnierzy dostarczonych przez poszczególne wsie i miasta ówczesnego powiatu kaliskiego. (…)
W Kaliszu na wieść o zajęciu Poznania przez Szwedów zapanował nastrój paniki. Wielu zamożnych mieszkańców wraz z najcenniejszym dobytkiem opuściło miasto i udało się na Śląsk, gdzie schronił się także ówczesny król Polski Jan Kazimierz.
W dniu 3 sierpnia 1655 roku dotarły pod Kalisz pierwsze oddziały szwedzkie, które zajęły znajdujące się na Przedmieściu Wrocławskim zabudowania klasztoru reformatów. (…)Kalisz znalazł się w rękach Szwedów. (…)Jednak bardziej dotkliwe dla mieszkańców było panoszenie się żołnierzy szwedzkich w mieście, grabienie domów, sklepów i warsztatów rzemieślniczych, a także profanowanie klasztorów i kościołów. Miasto to stanowiło dla Szwedów pewnego rodzaju bazę wypadową.

(…) W nocy z 10 na 11 sierpnia1656 roku w mieście wybuchł groźny pożar trwający kilka dni. Brakowało wody i ludzi, zdziesiątkowanych panującą wówczas epidemią, do gaszenia ognia. Spłonęło wtedy prawie całe miasto – płomieniom oparły się tylko budynki murowane: kościoły, kolegium jezuitów, budy rzeźnickie i kramy kupieckie na Rynku, łaźnie, piekarnia, jedna strona rynku z umieszczoną tam bursą Karnkowskiego, ratusz oraz kilka domów św. Stanisława i przy Bramie Wrocławskiej. (…) Kapitulacja załogi szwedzkiej nastąpiła dopiero w listopadzie. 
Przebywający w Kaliszu około 20 lutego 1657 roku król Polski Jan Kazimierz po naocznym przekonaniu się jakie straszne zniszczenia i klęski ściągnął na to miasto „potop szwedzki”, wydał specjalny uniwersał, wpisany do kaliskich ksiąg miejskich, w którym wyliczając krzywdy obywateli uwolnił miasto oraz wsie miejskie od wszelkich ciężarów i zakazał zatrzymywania się w nim przechodzących w pobliżu oddziałów wojskowych. Odbudowa Kalisza przebiegała powoli i trwała wiele lat, a miasto nigdy już nie odzyskało swej dawnej świetności.

Zabudowa osiemnastowiecznego Kalisza

Pojawiający się na początku XVII wieku i stale narastający kryzys w dotychczasowym pomyślnym rozwoju Kalisza, spowodowany był niekorzystną sytuacją społeczno-gospodarczą całej ówczesnej Rzeczpospolitej. Upadek Kalisza przyspieszyły jeszcze epidemie doprowadzając do prawie całkowitego zastoju rzemiosła i handlu. Liczba ludności Kalisza spadła w sposób drastyczny i w roku 1712 wynosić miała według niektórych źródeł – tylko 78 mieszkańców.

Jednak dla przybysza patrzącego z zewnątrz, miasto w dalszym ciągu prezentowało się jeszcze dość okazale. (…) Kalisz był miastem warownym, otoczonym ceglanym murem obronnym, którego wysokość wahała się w granicach 6-10 metrów, mur ten był w znacznym stopniu zniszczony, a spośród 13 baszt umieszczonych na jego obwodzie – wie]e nie posiadało już dachów. Do miasta prowadziły dwie bramy główne: jedna od południa – zwana Bramą Wrocławską, druga zwana Toruńską – od północy. Kaliskie umocnienia obronne (bramy, większość murów i baszty – za wyjątkiem „Dorotki”) rozebrane zostały ostatecznie do roku 1806.

W gorszym stanie niż zabudowania sakralne, znajdował się główny gmach reprezentacyjny Kalisza – ratusz miejski, na przełomie XVIII/XIX w. – został całkowicie rozebrany.(…) Istniejące w osiemnastowiecznym Kaliszu budynki mieszkalne w przeważającej mierze były drewniane. Wymagały one częstych napraw, a nawet i kapitalnych remontów. W większości budynki te były jedno- lub dwuizbowe z niewielką kuchnią i sienią umieszczoną przy wejściu.
Miastu próbującemu dźwignąć się z upadku znaczne szkody czyniły także klęski żywiołowe huragany oraz powodzie. 
Dalszego dzieła zniszczenia miasta dokonały działania wojenne jakie toczyły się w czasie konfederacji barskiej w latach 1769-1770, zawiązanej przez magnatów i skierowanej przeciw próbom wprowadzenia w Polsce reform ustroju.

Od roku 1776 rozpoczęła się intensywna odbudowa miasta. Kierowała nią – w latach 1776-1788 – kaliska Komisja Dobrego Porządku, która wprawdzie złożona z osób stanu szlacheckiego, a nie mieszczańskiego, rozwinęła bardzo korzystną dla miasta działalność. Komisja ta dokonała szczegółowego opisu zabudowy Kalisza i na jej zlecenie wykonano w r. 1785 pierwszy plan miasta. Niebawem spadły kolejne klęski, które gwałtownie przerwały rozpoczęte dzieło naprawy – wielki pożar z roku 1792 oraz zajęcie Kalisza przez Prusaków.

Wielki pożar Kalisza w roku 1792

Kalisz w czasie kilkuset lat swego istnienia często nawiedzany był przez różne klęski żywiołowe: powodzie, wichury, epidemie i pożary. Miasto do XVIII wieku posiadało w większości drewnianą zabudowę i w związku z tym wybuchające pożary powodowały w nim olbrzymie zniszczenia. Największy pożar miasta miał jednak miejsce w roku 1792.(…) Od płomieni uchroniły się kościoły i zabudowania klasztorne tylko dzięki temu, że były murowane i stały w pewnej odległości od budynków mieszkalnych. Spalił się jednak klasztor franciszkanów. Klęskę tego pożaru dopełnił straszny huragan, który przeszedł nad miastem 14 grudnia tegoż 1792 roku.

W okresie istnienia Królestwa Polskiego Kalisz przeżywał czasy intensywnej rozbudowy, w tych też latach powstały liczne obiekty architektoniczne. (…) W okresie pruskim nastąpiło wyraźne ożywienie działalności budowlanej. Wiązało się to nie tylko z koniecznością odbudowy miasta po wielkim pożarze z 1792 roku ale także – i to przede wszystkim – koniecznością zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych sprowadzonych do Kalisza urzędników pruskich. Wśród najważniejszych przedsięwzięć podjętych wówczas w zakresie rozbudowy przestrzennej miasta, mienić należy prowadzenie nowoczesnego budownictwa mieszkalnego oraz systemu planowania przestrzennego opartego o wzory zachodnio-europejskie. (…) Rozebrano (około 1803 roku) stary, zniszczony zamek kaliski.

Zapoczątkowany przez Prusaków program rozwoju przestrzennego miasta rozwinął się na wielką skalę dopiero w czasach Królestwa Polskiego. Wtedy to powstał szereg nowych budynków wzniesionych w stylu klasycystycznym. Wzniesiono Most Kamienny i potężny gmach siedziby Komisji Wojewódzkiej (dzisiejszy Urząd Wojewódzki).

Regres gospodarczy i administracyjny jakiego zaznało miasto po upadku powstania listopadowego zahamował także na pewien czas rozwijający się ruch budowlany.  Ponowne ożywienie budowlane nastąpiło w Kaliszu w latach siedemdziesiątych, gdy miasto odzyskało utraconą pozycję miasta gubernialnego. W latach 1880- 1890 wzniesiono nowy budynek ratusza miejskiego, a w latach 1897 -1900 gmach teatru, postawiony na miejscu poprzedniego, spalonego w roku 1858. Poza wymienionymi powyżej gmachami reprezentacyjnymi Kalisza, w XIX wieku powstało w mieście wiele nowych murowanych budynków mieszkalnych, które prawie w całości wyparły obiekty drewniane, tak, że w roku 1912 na ogólną liczbę 1400 domów mieszkalnych tylko 100 było drewnianych.

Plany miasta w różnych okresach historycznych

Migana legenda o Powstaniu Kalisza

Ulica Piskorzewska

Wyprowadzona została w drugiej połowie XIII w. ze środka Głównego Rynku i poprowadzona w kierunku muru obronnego i znajdującej się na jej końcu bramy miejskiej zwanej Piskorzewską. Należy do najstarszych ulic lokacyjnego Kalisza. Po rozebraniu na początku XIX w. muru miejskiego i znajdujących się w nim bram, w 1820 r. ulicę Piskorzewską przedłużono do wytyczonej wówczas ul. Ponad Murem (dzisiejsza A. Parczewskiego). Swoją obecną długość ulica ta otrzymała w 1941 roku. Na początku I wojny światowej znaczna część ul. Piskorzewskiej (na odcinku od Głównego Rynku do ul. Garbarskiej) zniszczona została prawie całkowicie.

Ulica Łazienna

Wytyczona została w drugiej połowie XIII w. podczas rozplanowywania przestrzennego miasta założonego w 1257 r. przez księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego. Należy do najstarszych ulic lokacyjnego Kalisza i od chwili powstania aż do dnia dzisiejszego nosi swoją pierwotną nazwę. Wybiega z południowo-wschodniego narożnika Głównego Rynku. Pierwotnie prowadziła do muru obronnego i znajdującej się na jej zakończeniu niewielkiej bramy-furty, zwanej Bramą Łazienną. Po założeniu w 1798 r. Parku Miejskiego i rozebraniu na przełomie XVIII i XIX w. muru obronnego, przedłużono ją aż do terenów parkowych. Po jej lewej stronie, za skrzyżowaniem z ul. Sukienniczą i Kolegialną , znajdują się zabudowania dawnego kolegium jezuickiego, wznoszone od schyłku XVI w. do połowy XVII w., w których mieszczą się obecnie siedziby rożnych instytucji administracji rządowej i samorządowej. Natomiast nieco dalej, w pobliżu Parku Miejskiego, zbudowano przy tej ulicy w 1825 r. salę musztry Korpusu Kadetów. Później budynek ten przejęło wojsko carskie i urządziło w nim cerkiew wojskową. W okresie międzywojennym mieściło się w nim kasyno oficerskie 29 pułku Strzelców Kaniowskich, a obecnie zajmuje go Centrum Kultury i Sztuki. Znaczna część zabudowy tej ulicy zniszczona została na początku I wojny światowej.

Ulica Kolegialna

Stanowi przedłużenie ul. Sukienniczej i łączy się z dzisiejszym Placem św. Józefa. Wchodzi w skład jednej z głównych arterii komunikacyjnych w śródmieściu. Pierwotnie nosiła nazwę ul. Kolegiackiej, bowiem prowadziła do kościoła kolegiackiego pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (dzisiejsza bazylika i Sanktuarium św. Józefa). Pierwsza wiadomość o tej ulicy pochodzi z końca XVI w. – z czasów budowy przy niej oraz przy dzisiejszym Placu św. Józefa rozległego kompleksu zabudowań jezuitów, sprowadzonych do Kalisza. W zabudowaniach wzniesionych po lewej stronie tej ulicy (w okresie od schyłku XVI w. do połowy XVII w.) znajdowały się pomieszczenia kolegium, teatru szkolnego oraz drukarni jezuickiej. Kolegium – od którego pochodzi nazwa tej ulicy – funkcjonowało w latach 1584-1773. W latach 1797-1832 mieściła się tam szkoła wojskowa – Korpus Kadetów – a w okresie międzywojennym koszary 29 pułku Strzelców Kaniowskich. Od 1957 r. pełnią one funkcję siedzib różnych urzędów administracji państwowej i samorządowej.

Ulica Piekarska

Wytyczona została w drugiej połowie XIII w. podczas rozplanowywania przestrzennego miasta założonego w 1257 r. przez księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego i od chwili powstania aż do dnia dzisiejszego nosi swoją pierwotną nazwę. Dochodzi do styku dzisiejszych ulic: Kazimierzowskiej i Kadeckiej, gdzie dawniej biegł mur obronny i mieściły się browary, a od dwudziestolecia międzywojennego znajduje się przejście do Parku Miejskiego. Po prawej stronie zbudowana została w 1595 r. duża bursa jezuicka. Funkcjonowała ona do czasu kasaty zakonu jezuitów i likwidacji ich kaliskiego kolegium w 1773 roku. W późniejszym czasie w dawnej bursie mieściła się szkoła powszechna, a potem przebudowano ją na potrzeby mieszkaniowe. Od 1872 r. na parterze tego budynku znajdowała się popularna wśród kaliszan „Cafe Restaurant”. Zabudowa tej ulicy zniszczona została prawie całkowicie przez wojska pruskie na początku I wojny światowej. U zbiegu tej ulicy z ul. Kazimierzowską w latach 1917-1919 zbudowany został – na miejscu budynku Stowarzyszenia Rzemieślników Chrześcijańskich zniszczonego w sierpniu 1914 r. – gmach Domu Rzemiosł, w którym 15 maja 1921 r. gościł Marszałek Józef Piłsudski.

Ulica Złota

Wyprowadzona została w drugiej połowie XIII w. z północno-zachodniego narożnika Głównego Rynku i początkowo biegła do muru obronnego. W późniejszym czasie kilkakrotnie ją przedłużano. Początkowo nazywała się Żydowską, bowiem stanowiła centralną ulicę dzielnicy żydowskiej, ale pod koniec XVII w. lub na początku XVIII w. jej nazwę zmieniono na Złotą. Po rozebraniu na początku XIX w. muru obronnego, połączono ją w 1820 r. z wytyczoną wówczas ul. A. Parczewskiego biegnącą wzdłuż nieistniejących już wtedy obwarowań miejskich i płynącej obok odnogi Prosny zwanej Babinką. Natomiast w 1875 r., po zbudowaniu drewnianego mostu na Babince, przedłużono ją do ul. Babina, znajdującej się po drugiej stronie rzeki i połączono z dochodzącą do niej ul. Nową, ul. Nowa włączona została w ul. Złotą. W 1906 r. – 21 maja – na skrzyżowaniu ul. Złotej z ul. Ciasną miał miejsce zamach bombowy na pułkownika barona Kellera, dowódcę stacjonującego w Kaliszu 15 Aleksandryjskiego Pułku Dragonów, dokonany przez członków organizacji bojowej Polskiej Partii Socjalistycznej. Pułkownik został wówczas ranny i opuścił miasto. Na początku I wojny światowej znaczna część ul. Złotej.

Ulica Adama Chodyńskiego

Wychodzi z północno-zachodniego narożnika obecnego Placu św. Józefa, z którego wybiega też ul. Marjańska. Prowadzi do ul. Grodzkiej, a w połowie jej długości przecina ją ul. Zamkowa. Wytyczona została w drugiej połowie XIII w. i należy do najstarszych ulic lokacyjnego Kalisza. Pierwotnie prowadziła od ul. Długiej, zwanej też Toruńską (dzisiejsza ul. Zamkowa) do kwartału miejskiego, na którym znajdowały się zabudowania mieszkalno-gospodarcze kanoników kaliskiej kapituły kolegiackiej i stąd zwana była ul. Kanonicką, jej dotychczasową nazwę przeniesiono na dawną ul. św. Mikołaja. Obecne imię Adama Chodyńskiego otrzymała w 1930 roku. Dawna zabudowa tej ulicy zniszczona została prawie całkowicie przez wojsko pruskie w sierpniu 1914 roku. Obecna pochodzi w większości z okresu międzywojennego.

Ulica Franciszkańska

Wyprowadzona została ze środka dzisiejszej ul. św. Stanisława (zwanej też niekiedy Placem św. Stanisława) i prowadzi do ul. Targowej.. Wytyczono ją w drugiej połowie XIII w. i należy do najstarszych ulic lokacyjnego Kalisza.
Pierwotnie nosiła nazwę ul. Szewskiej i łączyła tylko ul. Wrocławską z ul. Mnichów (dzisiejsza ul. św. Stanisława). Po odbudowie ze zniszczeń spowodowanych przez wielki pożar miasta, który miał miejsce w 1792 r., przedłużono ją do ul. Targowej i określono mianem Przechodniej, ale niekiedy zwano też ul. Poprzeczną. W 1871 r. nadano jej nazwę ul. Poprzeczno-Wrocławskiej, a obecną otrzymała w 1930 r. z powodu faktu, że prowadzi do zabudowań ojców franciszkanów. Dawna zabudowa tej ulicy zniszczona została prawie całkowicie przez wojsko pruskie w sierpniu 1914 roku. Obecna pochodzi w większości z okresu międzywojennego.

Ulica Kanonicka

Wytyczona została w drugiej połowie XIII w. i należy do najstarszych ulic lokacyjnego Kalisza. Wybiega z północno-wschodniego narożnika Głównego Rynku i łączy się z ul. Babina. Przez sześć wieków nosiła imię św. Mikołaja, patrona stojącego przy niej gotyckiego kościoła (dzisiejszej katedry) wznoszonego etapami od drugiej połowy XIII w. do końca XIV wieku. W latach 1358-1810 należał on do kanoników regularnych laterańskich, którzy tuż obok świątyni zbudowali w połowie XIV w. klasztor. Początkowo ul. św. Mikołaja była krótsza niż obecnie i dochodziła tylko do ogrodzenia terenu przykościelnego, skąd krętym zaułkiem wiodła dalej do muru obronnego i Bramy Piskorzewskiej. Po rozebraniu w 1808 r. obwarowań miejskich biegnących tuż za zabudowaniami księży kanoników, w 1820 r. przedłużono ją do utworzonej właśnie wtedy ul. Ponad Murem (dzisiejsza ul. Alfonsa Parczewskiego). Znaczna część dawnej zabudowy ul. Kanonickiej przestała istnieć wraz z całym śródmieściem w wyniku zniszczenia miasta w sierpniu 1914 roku.

Ulica Rzeźnicka

Wytyczona została w drugiej połowie XIII w. i należy do najstarszych ulic lokacyjnego Kalisza. Wybiega z południowo-zachodniego narożnika Głównego Rynku i dochodzi do ul. Sukienniczej. Początkowo nosiła nazwę ul. Bydlęcej (Skockiej). Pod koniec XVII w. przedłużono ją skrajem ogrodu ojców franciszkanów aż do ul. Poprzecznej, biegnącej wzdłuż muru obronnego. Nadano jej wtedy nazwę ul. Szczupakowej. Natomiast na początku XIX w., po całkowitym zlikwidowaniu ogrodu zakonnego i zabudowaniu terenu, który on niegdyś zajmował, ul. Szczupakową rozdzielono na dwie krótsze ulice, Rzeźniczą i Browarną. Przy dzisiejszej ul. Rzeźniczej, w pobliżu jej zbiegu z Głównym Rynkiem, w latach 1618-1805 znajdowały się zabudowania kościelno-klasztorne sióstr klarysek. W 1828 r. dawny kościół klarysek zakupili Grecy Macedońscy, którzy osiedlili się w Kaliszu w 1792 r. na skutek prześladowań ze strony Turków. Dokonali oni przebudowy tego kościoła na kaplicę grecką, została ona zlikwidowana w 1834 roku. Natomiast w pozostałej części dawnych zabudowań klarysek – usytuowanych w pobliżu zbiegu ul. Rzeźniczej z ul. Sukienniczą – urządzone zostały w drugiej połowie XIX w. składy kupieckie i sklepy, a na przełomie XIX i XX w. zbudowano Fabrykę Biszkoptów i Pierników Kazimierza Mystkowskiego (późniejsza „Kaliszanka”). Znaczna część dawnej zabudowy ul. Rzeźniczej przestała istnieć wraz z całym śródmieściem w wyniku zniszczenia miasta przez wojska pruskie na początku I wojny światowej.

Ulica Grodzka

Prowadzi lekkim łukiem od Placu św. Jana Pawła II do ul. Kanonickiej. Należy do najstarszych ulic lokacyjnego Kalisza. Pierwotnie nosiła nazwę Zamkowej, bowiem swój początek brała przy kaliskim zamku zbudowanym przez Kazimierza Wielkiego tuż obok północnej bramy miejskiej zwanej Toruńską. Zamek ten, podobnie jak mury obronne, rozebrany został na początku XIX wieku. W XVII w. nazwano ją ulicą Przygrodzką, a swoją obecną nazwę otrzymała w latach 20. XIX wieku. Przez prawie sześć wieków główną jej zabudowę stanowił gotycki, czteroskrzydłowy zamek i kościół pw. św. Mikołaja oraz liczne drewniane dworki szlacheckie usytuowane na terenie rozciągającym się od tej ulicy w kierunku miejskiego muru obronnego. Uległy one zniszczeniu podczas wielkiego pożaru miasta, jaki miał miejsce we wrześniu 1792 roku. Nowa zabudowa ulicy, złożona z budynków murowanych, powstała w XIX wieku. Na terenie zajmowanym dawniej przez zamek kazimierzowski i leżącym tuż obok niego wzniesiony został klasycystyczny gmach Szkoły Wojewódzkiej. Dziś jest to I Liceum Ogólnokształcące im. Adama Asnyka. Nieco później powstały trzy kamienice, w których znajdowały się hotele: Drezdeński, Lipski i Saski. Natomiast naprzeciw gmachu szkolnego zbudowano zajazd pocztowy z obszernym dziedzińcem i zapleczem gospodarczym. W jego miejsce w okresie międzywojennym wzniesiono nowy, nowoczesny gmach pocztowy, który istnieje do dnia dzisiejszego. Bardzo znaczna część zabudowy mieszkalnej stojącej przy tej ulicy uległa zniszczeniu na początku I wojny światowej.

Ulica Alfonsa Parczewskiego

Wytyczona została w 1820 r. wzdłuż dawnego muru obronnego (w znacznym stopniu rozebranego na początku XIX w.) i płynącej obok odnogi rzeki Prosny zwanej Babinką, zasypanej w latach 1941-1949, w której miejscu obecnie znajdują się kaliskie planty. Początkowo nosiła nazwę Ponad Murem. Na początku lat 70. XIX w., dzięki trzem mostom zbudowanym na Babince – na wprost wylotu ulic: Kanonickiej, Złotej i Ogrodowskiej – otrzymała połączenie z ul. Babina, biegnącą po drugiej stronie odnogi Prosny. Wtedy też zmieniono jej nazwę na: Nadwodna. Swoje obecne imię otrzymała w 1937 r. Na tyłach zabudowań kościelnych parafii św. Mikołaja, tuż za dużym fragmentem zachowanego do dnia dzisiejszego muru obronnego, znajdowały się tzw. duże jatki mięsne. Dawniej znaczna część tej ulicy – od Kanonickiej do Ogrodowskiej (dzisiejszej G. Narutowicza) – wyznaczała skraj średniowiecznej dzielnicy żydowskiej wytyczonej w obrębie murów obronnych. Dziewiętnastowieczna zabudowa tej ulicy została częściowo zniszczona na początku I wojny światowej, a później w latach okupacji hitlerowskiej.

Ulica Targowa

Stanowi przedłużenie ul. Garbarskiej i biegnie od ul. Złotej do dzisiejszej ul. G. Narutowicza. Wytyczona została w połowie XIV wieku. Dawniej była to jedna z ulic dzielnicy żydowskiej, która prowadziła do Końskiego Targowiska, położonego mniej więcej między dzisiejszymi ulicami: Przechodnią, G. Narutowicza i A. Parczewskiego obecny plac zwany Rozmarkiem. Od tego targowiska pochodzi najprawdopodobniej nazwa tej ulicy. Zabudowa ulicy Targowej przez kilka wieków była w całości drewniana i spłonęła doszczętnie podczas wielkiego pożaru miasta, który miał miejsce w 1792 roku. Natomiast kamienice zbudowane przy niej w XIX w. zniszczone zostały prawie całkowicie przez wojsko pruskie na początku I wojny światowej. Przy zbiegu tej ulicy z ul. Złotą pod koniec XIX w. wzniesiony został budynek żydowskiej szkoły dla dzieci („Talmud Tora”), który przetrwał zniszczenia z sierpnia 1914 r. i zachował się do dnia dzisiejszego. Po II wojnie światowej miały w nim swoje siedziby różne instytucje a obecnie znajduje się Drugi Urząd Podatkowy.

Plac św. Józefa

Znajduje się w północno-wschodniej części miasta lokacyjnego i stanowi – obok Głównego Rynku – najbardziej reprezentacyjny plac miejski. Wytyczony został w 1818 r. po rozebraniu zabudowań mieszkalno-gospodarczych kanoników kaliskiej kapituły kolegiackiej, które uległy znacznym zniszczeniom podczas wielkiego pożaru miasta, który miał miejsce w 1792 roku. Początkowo nosił nazwę Nowego Rynku, a obecną otrzymał w 1875 roku. W 1841 r. po środku tego placu zbudowany został żeliwny pomnik, w kształcie wysokiej iglicy upamiętniający dwukrotne spotkanie w Kaliszu króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III z carami rosyjskimi – Aleksandrem I w 1813 r. i Mikołajem I w 1835 roku. W 1876 r. wokół tego pomnika urządzono skwer. Osiem lat później – w 1936 r. – odsłonięto na nim pomnik ku czci żołnierzy 29 pułku Strzelców Kaniowskich poległych w wojnie polsko-bolszewickiej z lat 1919-1920, który zniszczyli okupanci hitlerowscy w latach II wojny światowej. Od 1967 r. znajdowała się tam fontanna, a obecnie stoi pomnik św. Jana Pawła II upamiętniający pobyt Ojca Świętego w Kaliszu.

Główny Rynek

Wytyczony został w drugiej połowie XIII w. podczas zagospodarowywania przestrzennego miasta. Wybiega z niego dziesięć ulic, które pierwotnie prowadziły w kierunku bram miejskich i muru obronnego. Zajmuje centralne miejsce dzisiejszego śródmieścia. Początkowo zwany był Rynkiem, a od początku XIX w. Rynkiem Głównym. W 1872 r. określony został mianem Głównego Rynku. Od 1934 r. nosił nazwę Placu 11 Listopada, a od 1950 r. – Placu Bohaterów Stalingradu. Obecną nazwę wprowadzono w 1989 roku. Na przełomie XIV i XV w. na środku rynku zbudowano ratusz, obok którego stały dawniej sukiennice i kramy kupieckie (ławy i jatki), które usunięte zostały w 1872 roku. Przeniesiono je na wytyczony wówczas nowy plac targowy nazwany Placem św. Mikołaja (dzisiejszy Nowy Rynek). W 1776 r. rynek otrzymał oświetlenie latarniami olejowymi, które później zastąpiły latarnie naftowe, a w 1871 r. – gazowe. Ratusz wielokrotnie ulegał zniszczeniom spowodowanym przez liczne pożary. Posiadał wysoką, sześćdziesięciometrową wieżę z zegarem. Spłonął całkowicie podczas wielkiego pożaru we wrześniu 1792 roku. Drugi budynek ratusza – zniszczony przez żołnierzy pruskich na początku I wojny światowej – zbudowany został w latach 1888-1890 według projektu Józefa Chrzanowskiego, jako trójkondygnacyjna, bezwieżowa budowla o secesyjnej szacie architektonicznej. Obecny gmach ratusza wzniesiony został w latach 1919-1925 według projektu opracowanego przez Sylwestra Pajzderskiego. Zabudowa mieszkalna stojąca wokół rynku była najczęściej murowana, ale ulegała licznym zniszczeniom w trakcie pożarów. Całkowitej zagłady doznała na progu I wojny światowej – w sierpniu 1914 roku. Obecna pochodzi – nie licząc jednego domu zbudowanego w 1957 r. – z lat 1919-1933.

Ulica Sukiennicz

Stanowi przedłużenie ul. Kolegialnej i przez most na Prośnie – zwany Trybunalskim – dochodzi do Alei Wolności. Należy do najstarszych ulic lokacyjnego Kalisza i przypuszczalnie wytyczona została w drugiej połowie XIII w. Pierwotnie była węższa i krótsza, bo łączyła tylko sąsiadujące ze sobą ulice: Piekarską z Bydlęcą (dzisiejsza ul. Rzeźnicza). W pierwszej połowie XIX w. przedłużono ją w obie strony. Najpierw – na początku XIX w. – przyłączono do niej od strony południowej nowo utworzoną ulicę w kierunku Prosny i połączono ją drewnianym mostem zbudowanym na głównym korycie rzeki Prosny z ówczesną Aleją Józefiny (obecnie Aleja Wolności), gdzie w latach 1821-1824 zbudowano gmach Trybunału (dzisiejszy Sąd Okręgowy.

Ulica Śródmiejska

Wychodzi z północno-zachodniego narożnika Głównego Rynku i przez Most Kamienny biegnie do dawnej Rogatki Wrocławskiej. Wytyczona została w drugiej połowie XIII w. i należy do najstarszych ulic. Nazwana została Wrocławską i pierwotnie była znacznie krótsza. Prowadziła tylko do bramy miejskiej zwanej Wrocławską, za którą znajdował się most na Prośnie, wiodący na Przedmieście Wrocławskie. W latach 1824-1825, już po rozebraniu na początku XIX w. muru obronnego, jego miejsce zajął most zbudowany w formie jednołukowej konstrukcji kamiennej z żeliwną balustradą, który nazwany został – na cześć cara Aleksandra I – Aleksandryjskim. Potocznie nazywano go jednak najczęściej Mostem Kamiennym. Po powiększeniu w 1906 r. terytorium miejskiego ul. Wrocławska połączona została z główną ulicą przechodzącą przez Przedmieście Wrocławskie, która swój bieg rozpoczynała przy południowej rogatce miejskiej, zwanej Wrocławską. Wtedy też przedłużono ją o drogę prowadzącą od Rogatki do dworca kolei żelaznej uruchomionej w 1902 roku, zachowała swoją pierwotną nazwę. W 1922 r. odłączono od niej odcinek wiodący od Rogatki do dworca kolejowego. Dzisiejszą swoją nazwę, nawiązującą do śródmieścia przez które przechodzi, nosi od 1958 roku. Oprócz Mostu Kamiennego na ulicy tej znajduje się także most zbudowany na Kanale Rypinkowskim (również wykonany z kamieni i zaopatrzony w stalową balustradę), zwany Reformackim. Zabudowa mieszkalna tej ulicy zniszczona została prawie całkowicie w sierpniu 1914 roku. Obecna pochodzi głównie z okresu międzywojennego.

Zburzenie miasta w 1914 roku

Do dzisiaj nie wiadomo, czy Kalisz został zbombardowany celowo, czy stał się niezamierzonym celem ataku w zderzeniu gigantów na arenie I wojny światowej. Przypadkowe strzały czy galopujący ulicami spłoszony koń, czyli incydenty, które miały wywołać panikę, nie przynoszą wystarczającego wyjaśnienia przyczyn tragedii miasta. Pewne jest natomiast, że w wyniku artyleryjskiego ostrzału przez wojska pruskie w sierpniu 1914 roku spaliło się 486 domów prywatnych oraz jeden kościół, dziewięć zakładów przemysłowych i pięć budowli publicznych. Zburzenia dokonano systemowo. Z nieba leciał grad kul, a żołnierze dodatkowo podpalali budynki, wrzucając od środka rozżarzone wiechcie słomy. W ten sposób zniszczono między innymi ratusz i teatr, reprezentacyjne dla miasta instytucje, otwarte niedługo przed wybuchem światowego konfliktu. Z bogatych struktur architektonicznych zostały tylko skorupy – mury obwodowe. Po bombardowaniu i rozpaczliwej ucieczce ludności z 65-tysięcznego Kalisza na miejscu pozostało około pięciu tysięcy osób. Śródmieście przestało istnieć.

W grudniu 1916 roku Koło Architektów ogłosiło konkurs na plan regulacyjny Kalisza, berlińska firma „Bopst & Caro”, współdziałająca z władzami gubernialnymi, miała już gotowy wstępny projekt zabudowy śródmieścia. To w tym dokumencie po raz pierwszy znalazły się zalecenia, które następnie umieszczono w korekcie warunków warszawskiego konkursu. Wskazania dotyczyły rozwiązań widocznych w urbanistycznej tkance do dzisiaj, jak poszerzenie kluczowych ulic i ratuszowego placu, funkcjonalne przyporządkowanie dzielnic, poprowadzenie obwodnic dla ruchu towarowego. Okupanci zaproponowali kaliszanom pierwsze kredyty na odbudowę prywatnych domów oraz przygotowali zapisy szczegółowej ustawy budowlanej dla miasta, potwierdzonej w lutym 1919 roku dekretem Naczelnika Państwa. Znalazły się w niej między innymi regulacje dotyczące odległości między budynkami w linii zabudowy, a także ich wysokości czy wskazania co do kolorów elewacji.

Po odzyskaniu niepodległości nadal trwało wielkie sprzątanie miasta. Głównymi ulicami „fabryki kurzu”, jak nazywano wtedy Kalisz, kursowała wojskowa kolejka, którą wywożono gruz. Mimo że prace postępowały, nie przestawano się zastanawiać, jak odbudować historyczne miasto. Pobudki patriotyczne występowały tutaj na równi z ambicjami zwolenników nowoczesności, którzy szukali rozwiązań dających możliwości szerokiego rozwoju.

W międzywojniu odbudowano śródmieście. W latach dwudziestych zbudowano ratusz, siedzibę Banku Polskiego i dwie szkoły powszechne, w latach trzydziestych zaś kolejne gmachy publiczne: teatr, elektrownię, rzeźnię, szpital, wieżę wodociągową, postawiono także następne budynki szkolne. Przy czym formy budowli w śródmieściu przyjmowały stylistykę opartą na historycznych wzorach. Na dokończenie modernizacji nie starczyło czasu – wybuchła II wojna światowa. (…) Międzywojenne osiągnięcia w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej lekceważono aż do drugiej połowy lat siedemdziesiątych, kiedy powstały podstawowe prace omawiające dokonania przedwojennego pokolenia kaliszan. Wkład niemieckich architektów w polskie projekty właściwej ocenie poddano dopiero w XXI wieku.

Źródła i bibliografia

Źródła:
http://www.wmf.kalisz.pl/wszystkie-dzielnice/srodmiescie.html
http://fundacja-nasza-historia.org.pl/index.php/gra-planszowa
https://kalisz.naszemiasto.pl/piekny-kalisz-sprzed-50-a-nawet-sprzed-60-lat-stare-zdjecia/ga/c1-
http://kalisz.liszewski.info/index.php/2015/kolegialna-4-dawne-koszary/
https://www.archiwum.kalisz.pl/zdjecia/wystawyonline/050/prezentacja-01.pdf
https://polska-org.pl/9221279,foto.html?idEntity=7829914

Bibliografia:
Bogumił Kanicki „Ballady kaliskie”. Kaliskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Kalisz 1991. Alfred
Kaźmierczak „Dzieje kaliskich ulic”. Towarzystwo Miłośników Kalisza. Kalisz 2002.
Eugeniusz Kor-Walczak „Baśnie i legendy kaliskie”. Wydawnictwo poznańskie. Poznań 1986.
Władysław Kościelniak „Wędrówki po moim Kaliszu” Edytor. Kalisz 2010.
Miwczysław Arkadiusz Woźniak „Kalisz 1914 pogrom miasta”. Kaliskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Kalisz 2015.