Dzieciństwo
Urodził się 25 października 1898 roku w Obornikach, był jedynym dzieckiem Franciszka (29.09.1871-19.05.1933)- właściciela tartaku i Fabryki Drewniaków i Okulaków w Obornikach, mieszczących się przy ulicy Szamotulskiej 23, i Józefy (20.02. 1871- 30.09.1956) z domu Olejniczak.
Edukacja i młodość
Uczęszczał do komunalnej szkoły powszechnej, której nowy budynek, znajdujący się na ulicy Dworcowej oddano do użytku w październiku 1880 roku. Prawdopodobnie uczęszczał do gimnazjum w Obornikach, które wzniesiono w 1909 roku przy ulicy Mickiewicza (obecnie LO). Prowadzone było one przez niemiecką dyrekcję do odzyskania niepodległości przez Polskę. Od 1920 roku działała w niej Państwowa Szkoła Wydziałowa.
Związek małżeński zawarł 1 czerwca 1927 roku z Zofią Fromm, Miał dwie córki: Krystynę Janinę, urodziła się 23 kwietnia 1930 roku (wyszła za mąż za Włodzimierza Dzika, urodzonego 21 sierpnia 1929 roku) oraz Danutę Marię, urodziła się ona 23 kwietnia 1931 roku, zmarła 26 lutego 2008 roku (jej mężem był Roman Tadla, urodzony w 1920 roku)
Etapy działalności
Etap pierwszy: udział w Powstaniu Wielkopolskim
Jako 19-letni młodzieniec pomagał Andrzejowi Przybeckiemu (rusznikarzowi i podoficerowi) sprawować nadzór nad bronią. 14 stycznia 1919 roku wraz z kompanią obornicką, liczącą 44 osób, wyruszył na front pod Czarnków. Powstańcy ci stoczyli kilka bitew z Niemcami, walczył pod Chodzieżą, jego dowódcami byli: ppor. Maksymilian Soldenhoff, Wojciech Anioła, Stanisław Byczek.
Etap drugi: działalność zawodowa
Po śmierci ojca (19.05.1933) kierował Fabryką Drewniaków i Okulaków oraz tartakiem w Obornikach. Znacznie je rozbudował, unowocześnił, zainstalował kocioł parowy, rozszerzył asortyment produkowanych towarów. Mieszkał z rodziną przy ulicy Szamotulskiej 24 w Obornikach. Na początku niemieckiej okupacji fabrykę Edmunda Dondajewskiego Niemcy skonfiskowali. Po II Wojnie Światowej jego żona Zofia uruchomiła i kierowała fabryką. W 1950 roku przedsiębiorstwo przejęło Państwo.
Kolejny etap: praca społeczna
Był działaczem społecznym w Obornikach: Prezesem Zarządu Towarzystwa Powstańców i Wojaków w Obornikach, działał w Towarzystwie Gimnastycznym Sokół, do 1939 roku działał w Ochotniczej Straży Pożarnej, był członkiem Stronnictwa Narodowego. Był założycielem Towarzystwa Naukowego w Obornikach, które było właścicielem Prywatnego Koedukacyjnego Gimnazjum i Liceum Humanistycznego im. Stanisława Wyspiańskiego, był także członkiem jego Rady Nadzorczej. Pełnił różne funkcje w Bractwie Kurkowym, udzielał się w chórze kościelnym. Był fundatorem boiska sportowego “Sokoła”, które mieściło się przy ulicy 11 Listopada w Obornikach.
Edmund Dondajewski był również pomysłodawcą wydania książki o Powstaniu Wielkopolskim na ziemi obornickiej. Zbierał wiadomości o powstaniu, rozmawiał z uczestnikami, gromadził dokumenty, sponsorował jej wydanie. Napisał słowo wstępne, w którym czytamy “Towarzystwo Powstańców i Wojaków w Obornikach założone 6 października 1923 roku postanowiło na zebraniu w grudniu 1936r. uczcić 20-lecie wyswobodzenia ziemi wielkopolskiej i pomorskiej z pod jarzma niewoli wydaniem książki pamiątkowej, obrazującej udział oborniczan w bojach o wolność w pamiętnych latach 1918-1919 (…) Zebrane materiały oddaliśmy do rąk p.Dr. Alfreda Kucnera, aby na ich podstawie skreślił w sposób fachowy dzieje kompanii obornickiej w latach 1918-1919” Próbny nakład książki ukazał się w sierpniu 1939 roku, lecz został spalony w czasie wojny na przełomie października i listopada. Odnowienie książki- obecna książka powstała z kilku odnalezionych przez jego córki, Danutę Tadla i Krystynę Dzikową, które je skserowały i w ten sposób odnowiły ten tomik.
II Wojna Światowa
2 listopada 1939 roku został aresztowany przez Niemców, osadzony w obozie pracy w Uścikówcu koło Obornik, który okupanci zorganizowali dla obornickiej elity. Obóz ten został utworzony przez Wermacht na przedwojennej posesji Zarządu Dróg Wodnych. W budynku gospodarczym, w którym w nocy przebywali więźniowie nie było światła, wody, sanitariatów, więźniowie spali na kamiennej posadzce pokrytej słomą. Wszystkich więźniów wyprowadzano rano do Obornik, gdzie na ulicy Poznańskiej (obecnie Armii Poznań) budowali drogę i tłukli kamienie. Otrzymywali tam jedyny skromny posiłek, najczęściej była to woda i brukiew. Więźniowie dożywiani byli przez pobliskich mieszkańców i rodziny uwięzionych. Hitlerowcy znęcali się nad więźniami, tych którzy nie byli wstanie nadążyć w drodze powrotnej bito, kopano. 8 listopada 1939 roku funkcjonariusze szamotulskiego gestapo zabrali Edmunda Dondajewskiego do Szamotuł na jednodniowe przesłuchanie. 8 listopada odbyło się też posiedzenie Sądu Doraźnego, na którym spisano personalia 29 więźniów i ustnie przedstawiono im zarzuty. Na podstawie wyroku tego sądu skazano ich na karę śmierci, bez prawa obrony.9 listopada Edmund Dondajewski wraz z innymi skazanymi został wywieziony samochodem ciężarowym do lasu kobylnickiego, położonego pomiędzy Obrzyckiem a Szamotułami, gdzie zostali rozstrzelani przez szamotulskich gestapowców. Zwłoki ofiar zakopano w masowym grobie na miejscu przeprowadzonej egzekucji. Po II Wojnie Światowej nie przeprowadzono eshumacji zwłok, ponieważ Niemcy spalili je jesienią 1944 roku w celu zatarcia śladów zbrodni. Po wojnie nad każdą mogiłą umieszczono pamiątkowe kamienie, ufundowane przez mieszkańców powiatu szamotulskiego. Nie ma na nich imion i nazwisk pomordowanych, lecz napis: “Miejsce uświęcone krwią męczeńską Polaķów pomordowanych przez niemieckich faszystów w czasie wojny 1939- 1945.”
17 czerwca 2013 roku Burmistrz Obornik, pan Tomasz Szrama, w Uścikówcu, w miejscu, gdzie znajdował się obóz, odsłonił pamiątkowy głaz, na którym wyryto: ” Na chwałę i pamięć wieczną oborniczanom, więzionym przez okupacyjne władze niemieckie w Uścikówcu w czasie II wojny światowej. Na zawsze w pamięci potomnych.”
Symboliczny grób Edmunda Dondajewskiego,tablica nagrobna, znajduje się na grobowcu rodzinnym na Cmentarzu Parafialnym w Obornikach, niedaleko pomnika Powstańców Wielkopolskich.
Wyrok na Edmundzie Dondajewskim był niemieckim odwetem za jego udział w Powstaniu Wielkopolskim i za jego zaangażowanie w działalność patriotyczną w okresie międzywojennym w jego rodzinnym mieście- w Obornikach.
Odznaczenia
W 1958 roku, pośmiertnie otrzymał Wielkopolski Krzyż Powstańczy
Znaczenie
Uczestnik Powstania Wielkopolskiego, działacz społeczny, zamordowany przez okupanta w 9 listopada 1939 roku.
Bibliografia
Brust Mieczysław, Nowak Stanisław, Oborniki i okolice, Oborniki 1992
Kucner Alfred, Powstanie Wielkopolskie w powiecie obornickim i walki nad Notecią w r. 1918/1919, Oborniki 1939
Łuczak Czesław, Dzieje Obornik, Poznań 1990
Źródło
Masiakowski Jerzy, Prawda o zagładzie obornickich elit, www.oborniki.com.pl/historia/II wojna/uscikowiec.php
Rulczyński Antoni, Pamiętnik z okresu Powstania Wielkopolskiego, www.oborniki.com.pl/historia/biografie/rulczynski.php
Poradnik historyka Region Ziemi Obornickiej -Powstanie Wielkopolskie 1918-19, www.raporty.rokregionow.zhp.pl
www.kppsp-oborniki.pl/historia
www.szukajwarchiwach.pl
Rozmowa przeprowadzona z panem Romanem Gierką dnia 27 lutego 2014 roku i 13 marca 2014 roku.
Wspomnienia prawnuka Mariusza Tadla z 12.02.2014 roku
Rozmowa z panem Krzysztofem Nowackim ( kustoszem wystawy “Oborniczanie w walkach Powstania Wielkopolskiego” w Bibliotece Publicznej Miasta i Gminy Oborniki ) w Bibliotece Publicznej w Obornikach dnia 31.01.2014 roku.