Pochodzenie

Urodził się 14 grudnia 1896 roku w miejscowości Góry, obecnie gmina Wilczyn, woj. wielkopolskie. Jego rodzicami byli Michalina i Wojciech Mrówczyńscy.

Dzieciństwo

Dzieciństwo spędził w rodzinnej wsi, pomagając rodzicom, wspólnie z braćmi Marcinem i Antonim, w prowadzeniu gospodarstwa rolnego. Nie uczęszczał do szkoły, ale czytania i pisania uczył go w domu miejscowy organista.

Młodość

W latach młodzieńczych, oprócz codziennych zajęć gospodarskich, zafascynowany był funkcjonowaniem wiatraków i pracą młynarza. I choć ojciec był kowalem, nie chciał pójść w jego ślady. Dlatego też, aby zgłębiać tajniki pracy młynów wietrznych i zdobyć praktykę w zawodzie, w wieku 12 lat poszedł terminować do właściciela okolicznego wiatraka. Praktykując przez wiele lat, zdobył duże doświadczenie rzemieślnicze. Wysokie umiejętności techniczne, wiedza o zjawiskach pogodowych, podstawowa znajomość praw fizyki i mechaniki zostały poparte statusem czeladnika, a w późniejszym czasie tytułem mistrza, nadanym przez uprawniony cech młynarski. Jeszcze przed I wojną światową stał się wykwalifikowanym młynarzem.

Życie rodzinne i praca zawodowa

Udział w wojnie polsko-bolszewickiej

W 1919 roku w Łodzi (Okręg Generalny nr IV “Łódź”) wstąpił w szeregi Wojska Polskiego i pod wodzą marszałka Polski Józefa Piłsudskiego brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Uczestniczył w akcjach zbrojnych przeciwko żołnierzom Armii Czerwonej, m.in. w ofensywie wileńskiej. Pod dowództwem generała Józefa Lasockiego walczył o Lidę (obecnie teren Białorusi). Bitwa zakończyła się zwycięstwem, a wojska rosyjskie poniosły nad Niemnem znaczne straty, które uniemożliwiały im stawianie dalszego skutecznego oporu.

Po zakończeniu potyczek wojennych z bolszewikami wrócił w rodzinne strony. Jak większość młodych żołnierzy, fascynowała go postać naczelnika Piłsudskiego i jego poglądy. Dlatego też wkrótce wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej, w której (w późniejszym okresie swego życia) działał bardzo prężnie.

Rodzina, praca zawodowa

Jako dwudziestoparolatek poślubił Joannę Konkol z Budzisławia Kościelnego i tu zamieszkał. Z tą miejscowością zresztą związał dalsze swoje życie.

Spełnieniem jego planów zawodowych było kupno w 1926 roku wiatraka słupowego – koźlaka, zbudowanego w 1858 roku w Kościanie. Odznaczał się on lekką szkieletową konstrukcją ścian obitych deskami. Cała bryła budynku spoczywała na nieruchomych słupach – kozłach i obracana była wokół własnej osi. Stąd też nazwa tego urządzenia.

Szczepan Mrówczyński odkupił wiatrak od rzemieślnika nazwiskiem Ostry, który sprowadził go do miejscowości Młyny w powiecie Strzelno w 1921 roku. Stamtąd zdemontowany wiatrak koleją wąskotorową przetransportował do Budzisławia Kościelnego, potem przy użyciu wozów konnych przewiózł na wybrane wcześniej miejsce, gdzie samodzielnie ponownie go złożył. Postawił wiatrak na terenie oddalonym nieco od zabudowań wiejskich, wyeksponowanym na działanie wiatrów o kierunku wschód – zachód. W 1927 roku wiatrak koźlak został uruchomiony przez swego właściciela i od tego momentu zaczął mleć zboże. Budowla ta stanowiła czternasty tego typu młyn wietrzny w obrębie 10 km.

W niedługim czasie żona Szczepana, Joanna w wieku 32 lat zmarła, pozostawiając go z trójką małych córek: Krystyną, Haliną i Emilią Małgorzatą (zwaną w rodzinie Milą). Po śmierci małżonki musiał samotnie wychowywać dzieci, zajmując się jednocześnie utrzymaniem wiatraka. Po paru latach poślubił Stanisławę Konkol (młodszą siostrę przedwcześnie zmarłej żony), z którą miał pięcioro dzieci: Bogdana, Michała (zmarł jako niemowlę), Stanisławę Kazimierę, Natalię Marię (zwaną w rodzinie Nelą) i Bożenę.

Szczepan Mrówczyński, podobnie jak inni młynarze, posiadał umiejętności właściwego rozpoznawania wszelkich nietypowych dźwięków, jakie wydawały z siebie poszczególne urządzenia, będące elementami składowymi wiatraka. Sam naprawiał i konserwował budynek i urządzenia młyńskie, które były dość kosztowne w utrzymaniu.

Wiatrak koźlak znajdował się w posiadaniu Mrówczyńskiego w okresie międzywojennym i podczas okupacji. Tymczasowo zaprzestał pracy w roku 1943 i do zakończenia II wojny światowej był nieczynny (z powodu wywłaszczenia przez okupanta). W tym czasie jego właściciel był zmuszony do pracy na wiatraku niemieckiego młynarza w Kamionce. Dopiero po roku 1945 ponownie rozpoczęto w koźlaku przemiał ziarna dostarczanego przez okolicznych rolników. W tym czasie w najbliższej okolicy mełł zboże jeszcze jeden młyn wietrzny.

Funkcjonowanie wiatraków było w bardzo dużym stopniu uzależnione od działania sił przyrody, dlatego też mówiło się, że aby zarobić, młynarz musi usłyszeć wiatr, nawet ten wiejący z niewielką prędkością. Często zdarzało się, że Mrówczyński mełł ziarno nawet w nocy, bo właśnie wtedy wiał najsilniejszy wiatr, sprzyjający właściwej pracy wiatraka (młynarz spędził w nim niejedną noc). W pracach młynarskich pomagały mu często starsze dzieci, głównie syn Bogdan i córka Natalia. Dużą część robót wykonywał sam lub z pomocą doraźnych pomocników. Zapłatą za przemiał ziarna była zazwyczaj 1/10 część mielonego zboża albo inne produkty żywnościowe, które rolnicy przekazywali młynarzowi.

Wykonując swój zawód, ówcześni młynarze musieli wykazywać się znajomością różnych profesji. Byli po trosze kupcami, cieślami, stolarzami a czasami i budowniczymi. Szczepan Mrówczyński, oprócz młynarstwa, zajmował się także robotami ciesielskimi. Był znakomitym cieślą, z zamiłowaniem wykonującym swój fach. Specjalizował się w budowie wiatraków kozłowych. Wybudował (według młynarzy „powołał”) m.in. wiatrak w Bochlewie i 3 koźlaki w okolicach Gniezna. Drewniane konstrukcje tych budowli wykonywał z drewna nieodżywiczonego, które charakteryzowało się większą trwałością i odpornością na działanie wody. Potrafił także we właściwy sposób transportować zdemontowane młyny wietrzne. Ponadto wiele budynków, nie tylko mieszkalnych, budowanych w Budzisławiu Kościelnym w owym czasie pokrytych zostało dachami, które posiadały konstrukcję przez niego wykonaną. Jednym z nich była także publiczna szkoła powszechna, którą oddano do użytku w 1928 roku.

Zbudowane przez siebie drewniane szkielety dachu, tzw. więźby dachowe składające się z drewnianych elementów współpracujących ze sobą (m.in. z wiązarów dachowych) łączył tradycyjnie, bez użycia gwoździ, tylko niektóre złącza wzmacniał drewnianymi dyblami. Potrafił też wykonać stolarkę okienną.

W latach powojennych Szczepan Mrówczyński wybudował nieopodal wiatraka nowy dom z cegły specjalnie wypalanej dla niego w pobliskiej cegielni (dawniej mieszkał z rodziną w budynku znajdującym się w głębi wsi – obecnie ul. Szkolna). Na owe czasy były to jedne z okazalszych zabudowań w Budzisławiu Kościelnym.

W tym czasie ówczesne władze zaproponowały mu (mając na uwadze jego doświadczenie i wysokie kwalifikacje rzemieślnicze), aby przeniósł się do Koła i tam poprowadził młyn. Jednak ze względu na swe przekonania polityczne, nie przyjął tej propozycji i jednocześnie zrezygnował z przynależności do Polskiej Partii Socjalistycznej. Był to trudny czas dla tzw. prywatnej inicjatywy. Wysokie podatki i szykany powodowały, że wielu młynarzy nie było w stanie prowadzić dalej swojej działalności. Szczepan, dzięki dużemu samozaparciu i woli większości okolicznych rolników utrzymał wiatrak i pozostał w swoim zawodzie.

Wiatrak koźlak mełł zboże w latach powojennych i w okresie Polski Ludowej. Ze względu na duże znaczenie przetworów zbożowych i mąki w żywieniu ludności wiejskiej, młynarstwo było w tych czasach nierozerwalnie związane z codziennym życiem wsi polskiej.

Mimo lepszej niż inni sytuacji majątkowej i warunków ekonomicznych, Szczepan Mrówczyński cieszył się w środowisku wiejskim poważaniem i uznaniem. Okoliczni rolnicy szanowali go za to, że potrafił im doradzić w kwestich gospodarskich i pomagał w problemach niełatwego życia codziennego. Choć umiał i posiadał „więcej” niż jego sąsiedzi, pozostał skromnym człowiekiem, oddanym rodzinie i z zamiłowaniem wykonującym swoją pracę. Mąka, która powstawała w jego wiatraku znana była z bardzo dobrej jakości w promieniu kilkudziesięciu kilometrów.

Wiatrak funkcjonował do połowy lat osiemdziesiątych. Sędziwy młynarz pracował w koźlaku do końca swych dni (w ostatnim momencie życia dokonywał jeszcze drobnych napraw konstrukcji budynku). Zmarł 1 lipca 1982 roku w wieku 86 lat.

Spuścizna

Po śmierci właściciela wiatrak pracował jeszcze kilka lat. Potem stał bezczynnie i powoli zaczął podupadać. Drewniana konstrukcja budowli stopniowo ulegała zniszczeniu. Jednak w 1984 roku decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków koźlak został wpisany do rejestru zabytków. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych wiatrak koźlak, choć uszkodzony, zachował się jako jedyny spośród 14 wiatraków funkcjonujących na ziemi kleczewskiej.

Dzięki staraniom lokalnych działaczy samorządowych i władzom gminy Kleczew, wykorzystując środki pozyskane z Unii Europejskiej udało się kilka lat temu odnowić tę zabytkową budowlę, będącą dziedzictwem kulturowym wsi. W roku 2011 wiatrak odzyskał dawną świetność, a w roku 2012 nadano mu imię Szczepan.

Odrestaurowany wiatrak koźlak wraz z powstałą obok Chatą Młynarza, w której znajduje się Filia Biblioteczna Miejsko-Gminnej Biblioteki Publicznej w Kleczewie tworzą Izbę Pamięci Wsi, Młynarstwa i Rolnictwa w Budzisławiu Kościelnym.

Młyn wietrzny w Budzisławiu Kościelnym jest obecnie jedynym zachowanym wiatrakiem na terenie gminy Kleczew i jednym z nielicznych budowli tego rodzaju w tej części Wielkopolski udostępnionych do zwiedzania. Niezaprzeczalnie stanowi wyjątkową atrakcję turystyczną miejscowości i gminy.

Źródła:

– wywiad z panią Bożeną Brylińską – córką pana Szczepana Mrówczyńskiego,

– wywiad z panią Natalią Chapińską – córką pana Szczepana Mrówczyńskiego i wnukiem – panem Karolem Chapińskim,

– wywiad z panem Józefem Chojnackim, byłym dyrektorem Szkoły Podstawowej w Budzisławiu Kościelnym,

– prywatne zbiory archiwalne rodziny pana Szczepana Mrówczyńskiego,

– zbiory Izby Pamięci Wsi, Młynarstwa i Rolnictwa w Budzisławiu Kościelnym.