Pochodzenie
Józef Mikołajczyk, urodzony 16 lutego 1908 r. w Palatach (4 km od Grabowa nad Prosną) to syn Andrzeja i Antoniny z d. Maślak.
Edukacja
Po ukończeniu 7-klasowej Szkoły Powszechnej w Grabowie nad Prosną, od 1922 r. uczył się w Seminarium Nauczycielskim Ewangelickim w Ostrzeszowie, które ukończył w 1929 r. i został powołany do obowiązkowej służby wojskowej.
Praca pedagogiczna
Po ukończeniu służby, 16 września 1930 r. rozpoczął nauczanie w Szkole Powszechnej w Dzięczynie (okolice Leszna). Od 1 września 1932 r. do 30 kwietnia 1932 r. pracował w Szkole Powszechnej w Szkaradowie (okolice Rawicza). 1 maja 1932 r. rozpoczął pracę w Szkole Powszechnej w Biskupicach Ołobocznych. Uczył wszystkich przedmiotów w klasach I i II, języka polskiego i historii w klasach od III do VII. Zdarzało się także, że prowadził gimnastykę i roboty ręczne. Ciągle podnosił swoje kwalifikacje nauczycielskie. W 1932 r. zdał II egzamin nauczycielski, a 2 maja 1934 r. egzamin praktyczny na nauczyciela publicznych szkół powszechnych przed Państwową Komisją Egzaminacyjną. Od roku 1934 pracował w szkole w Doruchowie. W 1939 r. brał udział w Korespondencyjnym Wyższym Kursie Nauczycielskim, organizowanym przez Kuratorium Okręgu Szkolnego w Poznaniu z zakresu przedmiotów pedagogicznych i wiedzy o współczesnej Polsce. Otrzymał zaświadczenie o ukończeniu uprawniające do zdawania egzaminu kwalifikacyjnego przed PKE. Nie wiadomo, czy zdążył do niego przystąpić przed wybuchem II wojny światowej.
Rodzina
Józef Mikołajczyk, pracując w Biskupicach Ołobocznych, ożenił się z Kazimierą Krawczyk. Przyszłą żonę poznał w czasie nauki w Ostrzeszowie, gdy była uczennicą Gimnazjum Salezjańskiego. Ślub odbył się 2 sierpnia 1933 r. w kościele N.M.P. w Kaliszu. 14 czerwca 1934 r. urodziła się córka Krystyna. W tym samym roku Mikołajczykowie zamieszkali w Doruchowie.
Służba wojskowa
Przed II wojną światową
W latach 1929 – 1931 Józef Mikołajczyk odbył służbę wojskową w Szkole Podchorążych Rezerwy Piechoty w Jarocinie oraz w 60 Pułku Piechoty w Ostrowie Wielkopolskim. Obowiązkowe szkolenie wojskowe ukończył w stopniu podporucznika rezerwy Wojska Polskiego. Wkrótce po przybyciu do Doruchowa w 1934 r., Józef Mikołajczyk został wybrany komendantem Związku Strzeleckiego. W ten sposób mógł rozwijać swoje zainteresowania wojskowością. Dowodem na aktywną działalność w tej organizacji jest nadanie mu w 1938 r. Srebrnego Krzyża Zasługi przez Prezesa Rady Ministrów Sławoja Składkowskiego. Podwładni “strzelcy” za pracę podziękowali swojemu komendantowi pamiątkowym albumem fotograficznym z wpisem.
II wojna światowa
Na początku sierpnia 1939 r. Józef Mikołajczyk został powołany do 60 Pułku Piechoty. Uczestniczył w ćwiczeniach w okolicy Kępna. W tym czasie ostatni raz spotkał się z żoną i córką. Został mianowany dowódcą plutonu, który stacjonował w okolicach Grabowa nad Prosną. Dom rodzinny w Palatach był punktem aprowizacyjnym. Gdy wybuchła II wojna światowa, od bliskiej granicy nacierały 10 i 24 Dywizja Piechoty Wehrmachtu. Przeważające siły niemieckie wypierały polskie oddziały w kierunku Łodzi i Warszawy. Krótko przed zajęciem terenu Grabowa nad Prosną znajomi oficerowie oraz rodzina Józefa Mikołajczyka, namawiali go do zrzucenia munduru. Uważali, że wojna jest już przegrana i nie warto się narażać. Józef Mikołajczyk stanowczo odmówił, powołując się na honor żołnierza. Pozostał w mundurze bez względu na ciężką sytuację wojska polskiego i kraju. Prawdopodobnie przemieszczał się w kierunku Łodzi i Warszawy wraz z oddziałami Armii Poznań. Tutaj urywa się główny ślad wojennej tułaczki ppor. Józefa Mikołajczyka.
Żona i córka Józefa Mikołajczyka we wrześniu 1939 r. przebywały w Doruchowie. Po oddaniu na przechowanie części dobytku znajomym mieszkańcom Rudniczyska (pochodzenia niemieckiego), wyjechały do Pichlic k. Lututowa. Tam mieszkając u swojej rodziny (Maślakowie), Kazimiera pracowała w ramach prac przymusowych dziesięć godzin dziennie w miejscowej szwalni. Kilkuletnia córka Krystyna zajmowała się wypasem krów u wujostwa.
Katyń
Podczas pobytu w Pichlicach, Kazimiera Mikołajczyk otrzymała list od męża. Nie wiadomo, kto go dostarczył. Był to jedyny kontakt wojenny rodziny Mikołajczyków. Z listu wynikało, że ppor. Mikołajczyk jest w radzieckiej niewoli na terenie Ukrainy. Treść wskazywała, że autor wielokrotnie pisał do rodziny i czekał na odpowiedź. Żona wielokrotnie odpowiedziała mężowi pisząc listy na wskazany adres, lecz nie wiadomo czy którykolwiek dotarł do niego dotarł.
Po zakończeniu II wojny światowej i powrocie do Doruchowa, Kazimiera Mikołajczyk rozpoczęła poszukiwania męża. Nie otrzymała nigdy informacji o jego śmierci. W 1949 . złożyła wniosek do Sądu Grodzkiego w Ostrzeszowie o uznanie męża za zmarłego. Po rozpoznaniu sprawy otrzymała postanowienie sądu o uznaniu ppor. Mikołajczyka za zmarłego z datą śmierci 9 maja 1946 r. o godzinie 24.00. Przez wiele lat żona Kazimiera i córka Krystyna zwracały się do wielu instytucji na świecie z prośbą o informacje o losach Józefa Mikołajczyka. Pisały do Centralnego Archiwum Wojskowego w Warszawie, Comité international de la Croix – Rogue w Genewie, Polskiego Czerwonego Krzyża, Funduszu Społecznego Żołnierzy w Londynie i wielu innych. Żadna organizacja nie przekazała informacji o Józefie Mikołajczyku.
W 1985 r. ppor. Mikołajczykowi został przyznany pośmiertnie Krzyż Kampanii Wrześniowej 1939. Odznaka ta została ustanowiona przez Prezydenta RP na Uchodźstwie.
W 1988 r. zmarła żona ppor. Mikołajczyka. Poszukiwaniem informacji o ojcu w dalszym ciągu zajmowała się córka Krystyna. Od 1989 r. należała do Stowarzyszenia Rodzina Katyńska w Łodzi. Dzięki pomocy stowarzyszenia, w lipcu 1990 r. znalazła nazwisko swojego ojca na liście pomordowanych w Kozielsku 9 kwietnia 1940 r. pod numerem 64/4880.
W 2007 r. Józef Mikołajczyk został awansowany przez Ministra Obrony Narodowej do stopnia porucznika. Jego nazwisko znajduje się na tablicy pamiątkowej w Katyniu. W ostatnich latach rodzina może bez większych problemów odwiedzać miejsce śmierci por. Mikołajczyka.
Znaczenie postaci
Postać por. Józefa Mikołajczyka jest dzisiaj przykładem postawy patriotycznej w bardzo szerokim pojęciu. Jego patriotyzm obejmuje pracę nauczyciela dbającego o własny rozwój i zapewne o rozwój swoich uczniów, a także służbę w Wojsku Polskim, honorową aż do śmierci. Był także kochającym mężem i ojcem, który martwił się o bliskich, mimo tragizmu własnej sytuacji. Społeczność dwóch gmin w Wielkopolsce oddała cześć por. Mikołajczykowi poprzez nadanie tytułów Honorowego Obywatela Gminy Doruchów oraz Honorowego Obywatela Miasta i Gminy Grabów nad Prosną.
Autorzy hasła w CDEW ze Szkoły Podstawowej w Grabowie nad Prosną uczestniczyli w uroczystości posadzenia Dębów Pamięci ku czci Ofiar Zbrodni Katyńskiej. Uroczystość odbyła się w ramach programu edukacyjnego „Katyń – ocalić od zapomnienia…”, realizowanego przez uczniów Gimnazjum im. Zjednoczonej Europy w Grabowie nad Prosną. W uroczystości uczestniczyła rodzina ppor. Mikołajczyka. Posadzone dęby będą symbolem pamięci o nauczycielu i żołnierzu, który tragicznie zginął za swoją Ojczyznę.
Materiały źródłowe:
– Polak B., Rezler M.: Z dziejów Grabowa nad Prosną. Kalisz 1990.
– Osiecki J.: Monografia miasta Grabowa nad Prosną i byłego starostwa grabowskiego. Grabów 1960
– Burzała Ł., Gorzelanny T.: Rodzina w wirach historii.
– wywiad z rodziną Józefa Mikołajczyka przeprowadzony 8.05.2014 r.
– dokumenty ze zbiorów Mariusza Mastalerza
– korespondencja z Mariuszem Mastalerzem
– zdjęcia i materiały filmowe własne